Ilk karar vermeniz gereken nokta, almak istediginiz teleskobun türüdur. Hepsinin iyi ve kotu taraflari vardir. Örnegin hem aya hem de kuşlara bakacaksaniz, Newton Yansitici teleskoplarindan uzak durmaniz gerekir (çünkü bunlar görüntüyü ters çevirir!). Ama derin uzay nesnelerini görmek istiyorsaniz, ve butceniz kisitliysa, bir Newton Yansitici en iyi cozum olacaktir (çünkü ucuza çok ışık toplarlar!). Yani en onemli taraf, teleskobunuzla ne yapmak istediginize karar vermenizdir. a) Mercekliler Mercekli teleskoplar'da ayna bulunmaz, bunlar bildigimiz en "klasik" teleskoplardır. Bunlarin bir ucunda geniş bir mercek, diger ucunda ufak bir "oküler" (oküler, baktığımız yerdeki merceklere denir) yer alir. Işık buyuk mercekten gecer, ve ufak bir demet halinde okülere gelir. okülerde netlik ayari yaparak resmi gorebilirsiniz. Ne zaman bir mercek isigi toplamakta kullanilsa, mercekteki ufak defolar, okülerde olusan goruntuyu etkileyebilir. Mercegin kalitesi kotu ise, ışık mercekten gecerken, bu isigin bir kismi yayilir ve gozlenen nesnenin cevresinde renkli bir halka olusturur. DETAY: Cogu ucuz mercekli teleskoplar Akromatik denilen bir yapi kullanmaktadir. Akromatik yapi sayesinde teleskoptaki 2 mercegin yapisi, bu tip problemlerin cogunu ortadan kaldirir. En iyi mercekli teleskoplar, daha fazla mercek elemani veya yeni cam malzemeleri kullanirlar (ornegin Extra Low Dispersion (ED) turu cam), yada bu ikisini birden kullanarak bu renklendirme problemini ortadan kaldirirlar.  Su iki terim birbirine karistirilabilir:  AKROMATIK ve APOKROMATIK. Apokromatik, digerine gore cok daha net ve cok daha pahali bir cozumdur. Avantajlari: Mercekli teleskoplarin en buyuk avantaji, her bir tarafi kapali oldugundan herhangi bir ayarlama gerektirmezler ve kullanimlari son derece kolaydir. Ozellikle Apokromatik teleskoplarda resim kalitesi diger tur teleskoplara nazaran daha iyidir. Çok detaylı, net ve son derece kontrastlı resimler elde etmenizi saglayabilirler. Dezavantajlari: Apokromatik teleskoplar (ve o kadar olmasa da akromatik teleskoplar) standart mercekli teleskoplara nazaran çok daha pahalidirlar. Ayrica diger teleskoplara nazaran hem daha uzun hem daha agir olurlar - ozellikle 6 inch (1 inch = 2.5 cm) yada daha buyuk çapta olurlarsa. Bir baska ufak problem ise, bu teleskoplarda oküler tubun en sonundadir. Bu nedenle gozlem yapmak daha az konforlu olabilir. Fakat cogu teleskopla beraber satilan 90-derecelik bir prizma, bu problemi ortadan kaldiracaktir.

b) Aynali teleskoplar Aynalı teleskoplarda ışık, teleskobun içinde ileri-geri çarptıktan sonra, sizin gözlem yapacağınız yere (yani okülere) gelir. Satilan çoğu aynali teleskoplar, Newton türü teleskoplardır. Bu tur teleskoplarda ışık düz ve geniş bir tübün içine girer, tübün dibindeki eğri (konkav) bir aynadan yansır, ve toplanmis ışık huzmesi, tubun acik olan ucunda yer alan ufak bir ikinci aynaya carpar; buradan da okülere gidip goruntuyu olusturur. (bakınız: çizim resim) Bu ikinci aynayi asılı tutmak icin tubun boş olan ucuna bir + isareti seklinde teller gerilir. Teleskopla baktiginizda bu teller sanki hep gozunuzun onunde olacakmis gibi gelir, ama netlik ayari yapildiginda Newton teleskoplari cok net ve kontrastli resimler saglayabilir, ve bu teller görünmez. Ortadaki bu teller ve ikinci ayna yuzunden bu tur teleskoplarin teorik olarak saglayabilecekleri maksimum kontrast, mercekli teleskoplar kadar olamaz. Fakat pratikte, çogu gozlem yapan kisiler, arasindaki farki fark edemeyeceklerdir! Birçok kişi bu tip teleskoplarla başlar, çünkü fiyatı makuldür ve iyi iş çıkarırlar. Avantajlari En iyi taraflari, büyük çapta olmalarina karşı (yani bol ışık almalarina) fiyatlarinin makul olmasidir. Netlik ayari ve oküler teleskobun ust ucunda yer almasindan dolayi bu teleskoplari kullanmak daha konforludur - yani daha az eğilmeniz gerekecektir. Aynalar kullanildigi için, mercekli teleskoplarda sorun cikaran renk dagilmalari bu tur teleskoplarda olmaz. Ayrica aynalı oldugu icin bu tur teleskoplar baya daha hafiftirler. Ayni çaptaki bir Newton teleskobunu tasimak, bir mercekli teleskobu tasimaktan cok daha kolaydir - yani arabaya atıp ışık kirliliği olmayan bir yere rahatça götürebilirsiniz. Dezavantajlari: Newton turu teleskoplar, resmi tersine cevirirler, yani herşey tepetaklak görünür. Gökyuzune bakarken hiç problem çıkarmayan bu durum, teleskobu yeryuzu gozlemleri icin kullanilmasini imkansiz kilar. Isigin ikinci ufak aynayi gecip once buyuk aynaya vurmasi, sonra tekrar ikinci aynaya gelmesi gozlenen nesnede az bir kontrast kaybi yaratir. (Sanırım araya prizma takılması ile bu sorun ortadan kaldırılabiliyor? Prizma da çünkü resmi ters çevirir?  tk) Bir baska dezavantaj ise, teleskobun iyi göruntü vermesi için, ikinci aynanin teleskobun TAM ortasinda bulunmasi gereklidir. Bu nedenle gozlem yapanların arada bir (örnegin birkac ayda bir) teleskobun ikinci aynasini ayarlamasi gereklidir (ingilizcesi: Collimation). Bu ayar basittir, ve alıştıktan sonra çabukca (10 dk gibi) yapilabilir.

Hem mercekli hem de Newton teleskoplarinin en buyuk problemi, teleskop çapi (yani açikligi) büyüdükçe, teleskobun boyunun da büyümesidir. 8 inch yada daha büyük çaplara vardığınızda, Mercekli ve Newton teleskoplar gercekten idaresi zor hale gelmektedir ve arabaya sığmamaya başlamaktadır!

Hem genis cap hem de kisa bir teleskop istiyorsaniz, Schmidt-Cassegrain yapisi idealdir. Bu yapida, hem mercekler hem de aynalar kullanilir. Bu yapiya "katadioptrik" denir. En populer katadioptrik yapi, Schmidt-Cassegrain yapisidir. Burada gelen ışık birkaç kere teleskobun içinde gidip geldikten sonra okülere ulaşır. ışık oncelikle teleskoba Schmidt Merceği adı verilen bir mercekten girer (bu mercek teleskobun onundedir ve neredeyse duz cam görünüşündedir; gözle eğri oldugu pek görünmez), teleskobun dibinde yer alan birinci aynadan yansır, ve teleskobun ön tarafındaki ortadaki ikinci ufak aynaya gelir, buradan da yansiyan ışık, okülere ulasir. Bu mercek ve ayna karışımı, çok kaliteli bir resim elde etmemizi, fakat ayni zamanda da teleskobunun boyunun kisa olmasini sağlar.

Altazimuth

En populer sehpa turu Altazimuth dizayndir. Yani, her yone serbestce doner. Bir nesneyi takip etmek icin (malum dünya gece de döner; ve yildizlarin yerleri surekli degisir!), iki aksin da beraber hareket ettirilmesi gerekir; yani gokyuzundeki bir cismi incelerken, hele yuksek buyutmelerde, her birkac dakikada bir ayar ister. Öte yandan rahatlikla her yone çevrilebildigi icin, bu tur sehpalar yeryuzundeki nesnelerin gözlenmesi icin idealdir. Saglam bir altazimuth sehpa, hatta yavas hareket dugmelerine de sahipse, yeni baslayanlar icin ideal bir çözüm olabilir.

Ekvatoryal

Ekvatoryal sehpalar, soldan sağa döndürürken, aynen dünyanın kendi üstünde dönüş açısını takip ederler. Ekvatoryal sehpalarin en buyuk iyiliği; bir nesne okülerde bulundugunda, onu takip etmek için sadece teleskobu sola ve saga cevirmek yeterli olacaktir. Kurulmasi vakit alacaktir; ve ilk kurulurken Polaris (Kutup Yildizi) naın yakınındaki dünyanın "tepe noktası" na yönlendirilmeleri gereklidir. Fakat birkac saatlik bir çalismayla yeni başlayanlar bile ayarlari öğrenecek, ve bir sonraki seferde bu yonlendirmeyi 5-10 dakikada yapabileceklerdir. (Hatta teleskop ayaklarının geldiği yeri yerde boyayla işaretlerseniz, bir sonraki seferde 10 saniyede bunu yapabilirsiniz :)

Dobsonian

Ismini, bu tip sehpalari cok oven Dobson ismindeki bir kisiden alan bu sehpalarin yapisi son derece basittir ( = ucuzdur!). Dobsonian sehpalarin yerde donen bir tabani vardir; ve bundan yukari cikan iki kolu vardir. Kollarin ustunde yarim-ay seklinde delikler bulunur. Bu kollarin uzerine bir mil uzerinde oturtulan teleskop, taban sayesinde sola-saga dondurulebilir, ve mil sayesinde de yukari asagi dondurulebilir. Dobson sehpalar son derece saglam ve titresimsiz olabilirler, ve teleskobun fiyatini cok ucuzlatabilirler. Yegane dezavantaj, cogu Dobson sehpa manueldir; yani gokyuzunu takip motoru yada 4 yone idareyi saglayan yavas hareket dugmeleri yoktur. Bu tip ayağa sahip teleskoplar çok büyük olabilir - mesela 20 inch çapındaki dev teleskopların ayakları genelde bu tip olur.

Büyütme Orani

Bircok yeni baslayan kisi, bunun en önemli kriter oldugunu sanir. Halbuki bu, en önemsiz kriterdir. (Çünkü gorulecek çogu sey (gezegenler haric) pek bir buyutme gerektirmez.) Teleskobun gücü, mercek ve aynalarinin kalitesi, çapı (yani genisligi), odak uzakligi ve kullandiginiz okülerlerle ölçülür.

DETAY: Bir kural olarak, kaliteli bir resim elde etmek istiyorsaniz, bir teleskoptan inch cinsinden çapından 50 mislinden fazla buyutme beklemeyin. Yani teleskobunuz 3 inch ise, 3x50=150 kez en fazla büyütme yapabilecektir. Bunda bile, görüntü sizi rahatsız edecek kadar bulanık ve karanlık olabilir.

Buyutmenin problemi sudur: Resim ne kadar buyutulurse, netligi o kadar bozulur. Ayrica, 2 misli buyutulmus bir resim, 4 misli daha karanlik gorunecektir.

Teleskop Çapı

Bu en onemli kriterdir! (hm, belki mercek/ayna kalitesi daha onemlidir, bilemiyorum!) Teleskop çapı genellikle milimetre yada inch olarak ölçülür. Bir teleskobun çapı ne kadar büyürse, o kadar cok ışığı toplayabilir. Ne kadar ışık toplanırsa, goruntu o kadar parlak, net ve detayli olur.  Teleskoplar yuvarlak olduklarindan, ufak bir çap büyümesi, ışık toplamasina önemli etkisi olur. Ornegin 70 mm bir teleskop, 60mm lik bir teleskoptan %36 daha fazla ışık toplar!   Bakilan çogu sey son derece uzakta ve az ışık yaydığından, teleskobun çapi gercekten cok onemlidir.

Odak Uzakligi

Teleskobun odak uzakligi, isigin okülerde resim olusturana kadar gectigi yolun uzunlugudur. Tubun uzunluguyla bunu karistirmayin, cunku aynali tip teleskoplarda ışık birkac kez tubun icinde gidip gelebilir. Odak uzakligi, teleskobun buyutme oranini hesaplarken gerekli olacaktir.
Bu uzaklik ne kadar fazla olursa, teleskop gokyuzunde o kadar az bir alani bir anda gorebiliyor demektir. Ornegin odak uzakligi 2000mm olan bir teleskop, ayni oküler kullanildiginda, 600mm lik bir teleskoptan cok daha ufak bir gokyuzu alanini gosterecektir.

Ayirma Gucu (resolving power)

Arc-saniye birimden olculen bu deger, teleskobun ikili yildiz sistemlerinde yildizlari ne kadar iyi ayirabildigini gosterir. Bu deger ne kadar kucuk olursa o kadar iyidir.

Gorebildigi en Karanlik Nesne

Gokyuzundeki nesneler Kadir adi verilen bir yolla gruplandirilir. Her bir seviye, bir sonrakinden 2.5 misli parlak yada sonuktur. Ufak rakamlar daha parlak nesneleri belirler. Gokyuzundeki en parlak nesnelerin bazilarinin eksiye inen degerleri vardir. Ortalama bir kisi 6. Kadir'e kadar olan nesneleri ciplak gozle gorebilir.

oküler çapı

Baktiginiz yere takilan oküler yani degisebilen mercekler, cesitli capta olurlar. Genellikle, 0.965 inch lik oküler takilabilen teleskoplarin kalitesi dusuktur, sakin almayin! . Daha kaliteli teleskoplar 1.25 inch yada 2 inch lik okülerler kullanir.

oküler Cinsi

oküler almadan once farkli cins okülerlerin neler oldugunu ve ozelliklerini bilmenizde buyuk fayda vardir. Once, milimetre cinsinden mercegin çapı vardir. Bu rakam, teleskobun odak uzakligina bolundugunde, size o okülerin resmi ne kadar buyutecegini gosterir. (Cogu uzay nesneleri fazla buyultme gerektirmez; sadece gezegenleri seyretmek yuzlerce kere buyutme gerektirir). Ornegin, teleskobunuzun odak uzakligi 910mm ise, ve 9mm lik bir oküleriniz varsa, bu size yaklasik 100 defalik bir buyultme saglar. ayni teleskopla 25mm lik bir oküler kullanirsaniz, teleskobunuz nesneleri 36 kez buyutur.

Daha az buyulten okülerler, gokyuzunun daha buyuk bir kismini ayni zamanda incelemenizi saglar. Ayrica okülerin gucu arttiginda, karanliklasir. (En cok kullandigim okülerler az buyulten 25mm ve 35mm arasinda olanlardir.) Yani daha cok buyulten okülerler her zaman daha iyi degildir.

okülerler ayrica degişik yapilarda da gelirler; yani iclerindeki mercek sayilari ve dizilisleri farklidir. Her farkli yapinin birer ismi vardir. Baslangic teleskoplarinda en cok gorulen cins okülerler, Kellner ve Plossl cinsidir. Kellner'lerde 3 mercek bulunur ve 40 ila 50 derecelik bir gorus sahasi saglarlar. Plossl mercekler ise daha gelismis 4 yada 5 mercekten olusur. Daha net goruntu saglarlar, daha pahalidirlar ve 50 ila 52 derecelik bir gorus sahasi saglarlar. Bircok daha farkli oküler cinsi vardir, daha az yada cok mercek kullanan ve iyi yada kotu kalite cam kullanan gibi. Genellikle, kaliteli okülerlerin daha fazla sayida mercegi ve daha buyuk bir gorus acisi vardir. Ayrica, teleskobunuzla ayni marka oküler alma mecburiyetiniz yoktur.

Bircok teleskop bir Barlow mercekle birlikte satilir. Barlow mercek, okülerle teleskop arasina takilir ve goruntuyu 2,3 hatta 5 kez buyutebilir. Ilk alinmasi gereken aksesuarlardan olan 2x Barlow (yani 2 kez buyuten Barlow), elinizdeki oküler sayisini ikiye katlayabilir. 2x barlow sayesinde 40mm lik okülerinizi 20mm'e indirebilirsiniz.

Ayrica cesitli filtreler de alabilirsiniz. Bunlar sayesinde ornegin gaz bulutsularinin detaylarini daha iyi inceleyebilirsiniz. Bazi filtreler ise, ampullerin yarattigi ışık kirliligini maskeleyebilir. Ayrica bazi filtreler gunesi gozlemenizi saglar. (Not: Teleskobun önune takilan özel filtre olmadan kesinlikle teleskopla gunese bakmayiniz! Hemen gozunuzu iyilesmeyecek sekilde yakar, sonra da oküleri eritir!)

Bulucu Durbun (Finder Scope)

Daha iyi bir terim aklima gelmediginden, Bulucu Durbun dedigim bu durbunler, teleskobun üzerine takılan ve cok az buyultme saglayan ozel birer mini-teleskopturlar. Bunlar sayesinde bir nesneyi ortalayip teleskopla kolay bulunur hale getirebilirsiniz. Teleskop ilk satin alindiginda bir kez ayarlanip, teleskopla tam olarak ayni yere bakmasi saglanmalidir.

Motorlu Teleskoplar ve Otomatik Bulucular

Bircok teleskop, 4 yon tuslarini iceren bir kumanda ile satilir. Bunlar sayesinde teleskobu istediginiz yone motorla cevirebilirsiniz. Teleskobu elle cevirmeyi gerektiren bir model yerine boyle motorlu bir modeli secerseniz, çok rahat edersiniz. Ancak kumandanin birkac hizi destekleyip desteklemedigini kontrol edin. En iyileri, gozlem yapan kisinin bir nesneyi ortaladiktan sonra baska komut vermeden o nesneyi gokyuzunde takip edebilenleridir.

Otomatik Bulucular (bunlara GOTO teleskop da denir), yine bu motorlari kullanir, ama bir de bilgisayarli veri tabanina sahiptir. Bunlar sayesinde teleskoba, ornegin "Bana Marsi goster" diye komut verebilirsiniz, ve teleskop Mars'in su anki durumunu hesaplayip teleskobu oraya cevirir.

Bunlara iyi bir ornek, Meade'in AutoStar serisidir. Yeni turleri gokyuzundeki 145,000 nesnenin yerini bilirler. "Gokyuzu Turu" ozelligi sayesinde ornegin bu aksam gokyuzundeki en guzel nesneleri size gosterebilir. Bu tur teleskoplar, yeni baslayanlarin kisa surede bircok uzay cismini gormesini sagladigi icin faydalidir. Fakat her zaman iyi calismayabilir; bazen gokyuzunun bir noktasini gosterir, fakat nesnenin oldugu yerden uzakta kalir. Boyle durumlarda biraz sonra bahsedecegimiz Uzay Haritalarina ihtiyac olacaktir. Ayrica bu tip "GOTO" teleskoplar yuzunden gokyuzundeki yildizlarin yerlerini uzun yillar ogrenemeyebilirsiniz. Secim size kalmis!

Size baska gerekebilecek seyler..

Yeni baslayanlari en cok rahatsiz eden sey, yeni teleskobu disari kurduklarinda yegane bulabildikleri seyin ay olmasidir! Ikili yildizlari, galaksiler, gaz bulutsulari ve bazen gezegenleri bulabilmek icin size ya bir Yildiz Haritasi yada bir Gokyuzu Halkasi gerekir.

Cogu yeni baslayanlar bir Gokyuzu Halkasi edinir. Bu yuvarlak bir disktir. Uzerinde donen bir kismi vardir ve herhangi bir zamanda gokyuzunun nasil gorunecegini gosterir. Bu haklalar, bulundugunuz enleme ozeldir. Yani baska bir yerde hazirlanmis halka, size uygun olmayabilir.

Bundan baska, astronomi hakkinda bilgi almak icin bircok kaynak vardir; ornegin Bilim ve Teknik dergisinde surekli gokyuzu ile ilgili bilgiler yer alir. Herhangi bir kitapciya giderseniz, orada da astronomi ile ilgili cok sayida yayin oldugunu goreceksiniz.

<<< Astronomi sayfalarıma geri dönüş <<<