Ilk karar vermeniz gereken nokta, almak istediginiz teleskobun turudur. Hepsinin iyi ve kotu taraflari vardir. Ornegin hem aya hem de kuslara bakacaksaniz, Newton Yansitici teleskoplarindan uzak durmaniz gerekir. Ama derin uzay nesnelerini gormek istiyorsaniz, ve butceniz kisitliysa, bir Newton Yansitici en iyi cozum olacaktir. Yani en onemli taraf, teleskobunuzla ne yapmak istediginize karar vermenizdir. a) Mercekliler Mercekli teleskoplar (gerci aynali teleskoplarda bile mercek vardir)'da ayna bulunmaz. Bunlarin bir ucunda genis bir mercek, diger ucunda ufak bir Okuler yer alir. Isik buyuk mercekten gecer, ve ufak bir demet halinde okulere gelir. Okulerde netlik ayari yaparak resmi gorebilirsiniz. Ne zaman bir mercek isigi toplamakta kullanilsa, mercekteki ufak defolar, okulerde olusan goruntuyu etkileyebilir. Mercegin kalitesi kotu ise, isik mercekten gecerken, bu isigin bir kismi yayilir ve gozlenen nesnenin cevresinde renkli bir halka olusturur. Cogu ucuz mercekli teleskoplar Akromatik denilen bir yapi kullanmaktadir. Akromatik yapi sayesinde teleskoptaki 2 mercegin yapisi, bu tip problemlerin cogunu ortadan kaldirir. En iyi mercekli teleskoplar, daha fazla mercek elemani veya yeni cam malzemeleri kullanirlar (ornegin Extra Low Dispersion (ED) turu cam), yada bu ikisini birden kullanarak bu renklendirme problemini ortadan kaldirirlar.  Su iki terim birbirine karistirilabilir:  AKROMATIK ve APOKROMATIK. Apokromatik, digerine gore cok daha net ve cok daha pahali bir cozumdur. Avantajlari: Mercekli teleskoplarin en buyuk avantaji, her bir tarafi kapali oldugundan herhangi bir ayarlama gerektirmezler ve kullanimlari son derece kolaydir. Ozellikle Apokromatik teleskoplarda resim kalitesi diger tur teleskoplara nazaran daha iyidir. Cok detayli, net ve son derece kontrastli resimler elde etmenizi saglayabilirler. Dezavantajlari: Apokromatik teleskoplar (ve o kadar olmasa da akromatik teleskoplar) standart mercekli teleskoplara nazaran cok daha pahalidirlar. Ayrica diger teleskoplara nazaran hem daha uzun hem daha agir olurlar - ozellikle 6 inch (1 inch = 2.5 cm) yada daha buyuk capta olurlarsa. Bir baska ufak problem ise, bu teleskoplarda okuler tubun en sonundadir. Bu nedenle gozlem yapmak daha az konforlu olabilir. Fakat cogu teleskopla beraber satilan 90-derecelik bir prizma, bu problemi ortadan kaldiracaktir.

Hem mercekli hem de Newton teleskoplarinin en buyuk problemi, teleskop capi (yani acikligi) buyudukce, teleskobun boyunun da buyumesidir. 8 inch yada daha buyuk caplara vardiginizda, Mercekli ve Newton teleskoplar gercekten idaresi zor hale gelmektedir.

Hem genis cap hem de kisa bir teleskop istiyorsaniz, Schmidt-Cassegrain yapisi idealdir. Bu yapida, hem mercekler hem de aynalar kullanilir. Bu yapiya "catadioptrik" denir. En populer katadioptrik yapi, Schmidt-Cassegrain yapisidir. Burada gelen isik birkac kere teleskobun icinde gidip geldikten sonra okulere ulasir. Isik oncelikle teleskoba Schmidt Mercegi adi verilen bir mercekten girer (bu mercek teleskobun onundedir ve neredeyse duz cam gorunusundedir; gozle egri oldugu pek gorunmez), teleskobun dibinde yer alan birinci aynadan yansir, ve teleskobun on tarafindaki ortadaki ikinci ufak aynaya gelir, buradan da yansiyan isik, okulere ulasir. Bu mercek ve ayna karisimi, cok kaliteli bir resim elde etmemizi, fakat ayni zamanda da teleskobunun boyunun kisa olmasini saglar.

Altazimuth

En populer sehpa turu Altazimuth dizayndir. Yani, her yone serbestce doner. Bir nesneyi takip etmek icin (malum dunya gece de doner; ve yildizlarin yerleri surekli degisir!), iki aksin da beraber hareket ettirilmesi gerekir; yani gokyuzundeki bir cismi incelerken, hele yuksek buyutmelerde, her birkac dakikada bir ayar ister. Ote yandan rahatlikla her yone cevrilebildigi icin, bu tur sehpalar yeryuzundeki nesnelerin gozlenmesi icin idealdir. Saglam bir altazimuth sehpa, hatta yavas hareket dugmelerine de sahipse, yeni baslayanlar icin ideal bir cozum olabilir.

Ekvatoryal

Ekvatoryal sehpalarin en buyuk iyiligi; bir nesne okulerde bulundugunda, onu takip etmek icin sadece teleskobu sola ve saga cevirmek yeterli olacaktir Kurulmasi vakit alacaktir; ve Polaris (Kutup Yildizi) na yonlendirilmeleri gereklidir. Fakat birkac saatlik bir calismayla yeni baslayanlar bile ayarlari ogrenecek, ve bir sonraki seferde bu yonlendirmeyi 10 dakikada yapabileceklerdir.

Dobsonian

Ismini, bu tip sehpalari cok oven Dobson ismindeki bir kisiden alan bu sehpalarin yapisi son derece basittir ( = ucuzdur!). Dobsonian sehpalarin yerde donen bir tabani vardir; ve bundan yukari cikan iki kolu vardir. Kollarin ustunde yarim-ay seklinde delikler bulunur. Bu kollarin uzerine bir mil uzerinde oturtulan teleskop, taban sayesinde sola-saga dondurulebilir, ve mil sayesinde de yukari asagi dondurulebilir. Dobson sehpalar son derece saglam ve titresimsiz olabilirler, ve teleskobun fiyatini cok ucuzlatabilirler. Yegane dezavantaj, cogu Dobson sehpa manueldir; yani gokyuzunu takip motoru yada 4 yone idareyi saglayan yavas hareket dugmeleri yoktur.

Buyultme Orani

Bircok yeni baslayan kisi, bunun en onemli kriter oldugunu sanir. Halbuki bu, en onemsiz kriterdir. (Cunku gorulecek cogu sey (gezegenler haric) pek bir buyutme gerektirmez.) Teleskobun gucu, mercek ve aynalarinin kalitesi, capi (yani genisligi), odak uzakligi ve kullandiginiz okulerlerle olculur. Bir kural olarak, kaliteli bir resim elde etmek istiyorsaniz, bir teleskoptan inch cinsinden capindan 50 misli daha fazla buyutme beklemeyin. Yani teleskobunuz 3 inch ise, 3x50=150 kez en fazla buyutme yapabilecektir.
Buyutmenin problemi sudur: Resim ne kadar buyutulurse, netligi o kadar bozulur. Ayrica, 2 misli buyutulmus bir resim, 4 misli daha karanlik gorunecektir.

Teleskop Çapı

Bu en onemli kriterdir! (hm, belki mercek/ayna kalitesi daha onemlidir, bilemiyorum!) Teleskop capi genellikle milimetre yada inch olarak olculur. Bir teleskobun capi ne kadar buyurse, o kadar cok isigi toplayabilir. Ne kadar isik toplanirsa, goruntu o kadar parlak, net ve detayli olur.  Teleskoplar yuvarlak olduklarindan, ufak bir cap buyumesi, isik toplamasina onemli etkisi olur. Ornegin 70 mm bir teleskop, 60mm lik bir teleskoptan %36 daha fazla isik toplar!
Bakilan cogu sey son derece uzakta ve az isik yaydigindan, teleskobun capi gercekten cok onemlidir.

Odak Uzakligi

Teleskobun odak uzakligi, isigin okulerde resim olusturana kadar gectigi yolun uzunlugudur. Tubun uzunluguyla bunu karistirmayin, cunku aynali tip teleskoplarda isik birkac kez tubun icinde gidip gelebilir. Odak uzakligi, teleskobun buyutme oranini hesaplarken gerekli olacaktir.
Bu uzaklik ne kadar fazla olursa, teleskop gokyuzunde o kadar az bir alani bir anda gorebiliyor demektir. Ornegin odak uzakligi 2000mm olan bir teleskop, ayni okuler kullanildiginda, 600mm lik bir teleskoptan cok daha ufak bir gokyuzu alanini gosterecektir.

Ayirma Gucu (resolving power)

Arc-saniye birimden olculen bu deger, teleskobun ikili yildiz sistemlerinde yildizlari ne kadar iyi ayirabildigini gosterir. Bu deger ne kadar kucuk olursa o kadar iyidir.

Gorebildigi en Karanlik Nesne

Gokyuzundeki nesneler Kadir adi verilen bir yolla gruplandirilir. Her bir seviye, bir sonrakinden 2.5 misli parlak yada sonuktur. Ufak rakamlar daha parlak nesneleri belirler. Gokyuzundeki en parlak nesnelerin bazilarinin eksiye inen degerleri vardir. Ortalama bir kisi 6. Kadir'e kadar olan nesneleri ciplak gozle gorebilir.

Okuler Capi

Baktiginiz yere takilan okuler yani degisebilen mercekler, cesitli capta olurlar. Genellikle, 0.965 inch lik okuler takilabilen teleskoplarin kalitesi dusuktur, sakin almayin! . Daha kaliteli teleskoplar 1.25 inch yada 2 inch lik okulerler kullanir.

Okuler Cinsi

Okuler almadan once farkli cins okulerlerin neler oldugunu ve ozelliklerini bilmenizde buyuk fayda vardir. Once, milimetre cinsinden mercegin capi vardir. Bu rakam, teleskobun odak uzakligina bolundugunde, size o okulerin resmi ne kadar buyutecegini gosterir. (Cogu uzay nesneleri fazla buyultme gerektirmez; sadece gezegenleri seyretmek yuzlerce kere buyutme gerektirir). Ornegin, teleskobunuzun odak uzakligi 910mm ise, ve 9mm lik bir okuleriniz varsa, bu size yaklasik 100 defalik bir buyultme saglar. ayni teleskopla 25mm lik bir okuler kullanirsaniz, teleskobunuz nesneleri 36 kez buyutur.

Daha az buyulten okulerler, gokyuzunun daha buyuk bir kismini ayni zamanda incelemenizi saglar. Ayrica okulerin gucu arttiginda, karanliklasir. (En cok kullandigim okulerler az buyulten 25mm ve 35mm arasinda olanlardir.) Yani daha cok buyulten okulerler her zaman daha iyi degildir.

Okulerler ayrica degisik yapilarda da gelirler; yani iclerindeki mercek sayilari ve dizilisleri farklidir. Her farkli yapinin birer ismi vardir. Baslangic teleskoplarinda en cok gorulen cins okulerler, Kellner ve Plossl cinsidir. Kellner'lerde 3 mercek bulunur ve 40 ila 50 derecelik bir gorus sahasi saglarlar. Plossl mercekler ise daha gelismis 4 yada 5 mercekten olusur. Daha net goruntu saglarlar, daha pahalidirlar ve 50 ila 52 derecelik bir gorus sahasi saglarlar. Bircok daha farkli okuler cinsi vardir, daha az yada cok mercek kullanan ve iyi yada kotu kalite cam kullanan gibi. Genellikle, kaliteli okulerlerin daha fazla sayida mercegi ve daha buyuk bir gorus acisi vardir. Ayrica, teleskobunuzla ayni marka okuler alma mecburiyetiniz yoktur.

Bircok teleskop bir Barlow mercekle birlikte satilir. Barlow mercek, okulerle teleskop arasina takilir ve goruntuyu 2,3 hatta 5 kez buyutebilir. Ilk alinmasi gereken aksesuarlardan olan 2x Barlow (yani 2 kez buyuten Barlow), elinizdeki okuler sayisini ikiye katlayabilir. 2x barlow sayesinde 40mm lik okulerinizi 20mm'e indirebilirsiniz.

Ayrica cesitli filtreler de alabilirsiniz. Bunlar sayesinde ornegin gaz bulutsularinin detaylarini daha iyi inceleyebilirsiniz. Bazi filtreler ise, ampullerin yarattigi isik kirliligini maskeleyebilir. Ayrica bazi filtreler gunesi gozlemenizi saglar. (Not: Teleskobun onune takilan ozel filtre olmadan kesinlikle teleskopla gunese bakmayiniz! Hemen gozunuzu iyilesmeyecek sekilde yakar!)

Bulucu Durbun (Finder Scope)

Daha iyi bir terim aklima gelmediginden, Bulucu Durbun dedigim bu durbunler, teleskobun uzerine takilan ve cok az buyultme saglayan ozel birer mini-teleskopturlar. Bunlar sayesinde bir nesneyi ortalayip teleskopla kolay bulunur hale getirebilirsiniz. Teleskop ilk satin alindiginda bir kez ayarlanip, teleskopla tam olarak ayni yere bakmasi saglanmalidir.

Motorlu Teleskoplar ve Otomatik Bulucular

Bircok teleskop, 4 yon tuslarini iceren bir kumanda ile satilir. Bunlar sayesinde teleskobu istediginiz yone motorla cevirebilirsiniz. Teleskobu elle cevirmeyi gerektiren bir model yerine boyle motorlu bir modeli secerseniz, kumandanin birkac hizi destekleyip desteklemedigini kontrol edin. En iyileri, gozlem yapan kisinin bir nesneyi ortaladiktan sonra baska komut vermeden o nesneyi gokyuzunde takip edebilenleridir.

Otomatik Bulucular (bunlara GOTO teleskop da denir), yine bu motorlari kullanir, ama bir de bilgisayarli veri tabanina sahiptir. Bunlar sayesinde teleskoba, ornegin "Bana Marsi goster" diye komut verebilirsiniz, ve teleskop Mars'in su anki durumunu hesaplayip teleskobu oraya cevirir.

Bunlara iyi bir ornek, Meade'in AutoStar serisidir. Yeni turleri gokyuzundeki 145,000 nesnenin yerini bilirler. "Gokyuzu Turu" ozelligi sayesinde ornegin bu aksam gokyuzundeki en guzel nesneleri size gosterebilir. Bu tur teleskoplar, yeni baslayanlarin kisa surede bircok uzay cismini gormesini sagladigi icin faydalidir. Fakat her zaman iyi calismayabilir; bazen gokyuzunun bir noktasini gosterir, fakat nesnenin oldugu yerden uzakta kalir. Boyle durumlarda biraz sonra bahsedecegimiz Uzay Haritalarina ihtiyac olacaktir. Ayrica bu tip "GOTO" teleskoplar yuzunden gokyuzundeki yildizlarin yerlerini uzun yillar ogrenemeyebilirsiniz. Secim size kalmis!

Size baska gerekebilecek seyler..

Yeni baslayanlari en cok rahatsiz eden sey, yeni teleskobu disari kurduklarinda yegane bulabildikleri seyin ay olmasidir! Ikili yildizlari, galaksiler, gaz bulutsulari ve bazen gezegenleri bulabilmek icin size ya bir Yildiz Haritasi yada bir Gokyuzu Halkasi gerekir.

Cogu yeni baslayanlar bir Gokyuzu Halkasi edinir. Bu yuvarlak bir disktir. Uzerinde donen bir kismi vardir ve herhangi bir zamanda gokyuzunun nasil gorunecegini gosterir. Bu haklalar, bulundugunuz enleme ozeldir. Yani baska bir yerde hazirlanmis halka, size uygun olmayabilir.

Bundan baska, astronomi hakkinda bilgi almak icin bircok kaynak vardir; ornegin Bilim ve Teknik dergisinde surekli gokyuzu ile ilgili bilgiler yer alir. Herhangi bir kitapciya giderseniz, orada da astronomi ile ilgili cok sayida yayin oldugunu goreceksiniz.

• Astronomiye yeni baslayanlara oneriler.
• Astrofotograf Amator Gozlem: Guzel ve egitici bir site
• Meade Sirketi ana sitesi
• Meade Turkiye Bayisi Optronik'in sitesi
• Teleskopcu.com - Teleskop,Durbun,Mikroskop,Aksesuar
• Celestron Sirketi sitesi
• Orion Sirketinin sitesi
• Astronomics sirketinin sitesi. Turkiyeye de mal gonderen bir sirketin adresi. Bilgili ve iyi elemanlara sahip; teleskop haric diger seyleri gonderiyorlar.
• Inglizceniz varsa Amazondan: Turn Left At Orion isimli kitabi tavsiye ediyorum. Gorebileceginiz hemen her ilginc nesnenin yerleri ve okulerde nasil gorunecegini, hangi mevsim gorunecegini anlatiyor.
• Tartisma listeleri:
  • tutulum@yahoogroups.com: Uye olmak icin Yahoogroups a bakiniz.
  • astronomi@metu.edu.tr - ODTU deki astronomi listesi. Uye olmak icin listproc@metu.edu.tr ye 'sub astronomi' komutunu gonderin.
• Uzay Gozlem: Teleskop icin saglam Sabit Ayak